ความหมาย/แนวคิด/หลักการ

การศึกษาทางไกล หมายถึง วิธีจัดการศึกษาที่ใช้สื่อในการถ่ายทอดความรู้ เนื้อหาวิชา และมวลประสบการณ์ต่างๆ โดยที่ผู้เรียนและผู้สอนไม่ต้องมาพบกัน แต่อาจให้มีการพบปะระหว่างผู้เรียนและผู้สอนตามความเหมาะสม โดยเน้นการเรียนรู้ด้วยตนเองเป็นสำคัญ

การศึกษาทางไกล หมายถึง การถ่ายทอดความรู้ ทักษะและมวลประสบการณ์ต่างๆ ผ่านสื่อโดยผู้เรียนและผู้สอนไม่ต้องพบกันเป็นประจำ (Asian Development Bank, 1997 : FORWORD) แต่ผู้สอนจะถ่ายทอดเนื้อหาวิชา ความรู้และมวลประสบการณ์ต่างๆ ไปทางสื่อ ซึ่งอาจจะเป็นสื่อสิ่งพิมพ์ วิทยุ โทรทัศน์ เทปเสียง วีดิทัศน์ คอมพิวเตอร์ หรือสิ่งอื่นๆ ผู้เรียนจะศึกษาหาความรู้จากสื่อเหล่านี้ในลักษณะการเรียนด้วยตนเอง โดยผู้เรียนไม่ต้องเดินทางไปยังสถาบันการศึกษา แต่จะเรียนรู้อยู่กับบ้านหรือที่ทำงาน ผู้เรียนสามารถกำหนดเวลาเรียน สถานที่เรียนและจะต้องบริหารการเรียนด้วยตนเองภายในเวลาที่สถาบันกำหนด การพบปะระหว่างผู้สอนกับผู้เรียนอาจจะกำหนดให้มีขึ้นบ้าง แต่น้อยครั้งมาก โดยมีจุดมุ่งหมายเพื่อทบทวนและซักถามประเด็นปัญหาในสิ่งที่เรียนด้วยตนเองไม่เข้าใจหรือเป็นการสรุปหรือฝึกทักษะที่สำคัญจากเนื้อหานั้นๆ (กรมการศึกษานอกโรงเรียน, 2542:15)

              แนวคิดในการนำการศึกษาทางไกลมาใช้เป็นรูปแบบหรือวิธีการหนึ่งในการจัดการศึกษานอกเหนือไปจากรูปแบบหรือวิธีการจัดการเรียนการสอนในชั้นเรียนปกติ มีดังนี้

 1. การศึกษาทางไกลเป็นการ เปิดโอกาส ทางการศึกษาให้แก่ผู้ขาดโอกาส ผู้พลาดโอกาสและผู้ด้อยโอกาสทางการศึกษาให้ได้รับการศึกษาที่สมควรแก่อัตภาพของแต่ละบุคคล ฉะนั้น ผู้ที่อยู่ห่างไกล ทุรกันดาร ผู้ที่ขาดคุณสมบัติในการเข้ารับการศึกษา ผู้ที่ไม่มีเวลาที่จะปลีกตัวมาเข้ารับการศึกษาในชั้นเรียนปกติ ย่อมสามารถใช้การศึกษาทางไกลเปิดโอกาสทางการศึกษาของตนเอง

 2. การศึกษาทางไกลเป็นการส่งเสริมการศึกษาตลอดชีวิต เพราะเหตุว่าการศึกษาทางไกลเป็นการจัดการศึกษาที่สอดคล้องกับความต้องการของกลุ่มเป้าหมาย การใช้สื่อต่างๆ มิได้จำกัดเฉพาะผู้หนึ่งผู้ใด ฉะนั้น การศึกษาทางไกลจึงเปิดกว้างสำหรับประชาชนทุกเพศ ทุกวัยที่ต้องการได้รับการศึกษาทางไกล โดยวัตถุประสงค์ที่หลากหลาย หลักสูตรการศึกษาทางไกลจึงมีการบูรณาการที่จะช่วยให้ผู้เรียนสามารถเข้าใจและเรียนรู้ได้อย่างง่ายดายและเป็นประโยชน์ต่อการนำไปใช้

   3. การศึกษาทางไกล ใช้เทคโนโลยี เป็นเครื่องมือในการบริหารและจัดการที่เหมาะสมแก่ความสามารถในการเรียนรู้ของผู้เรียน สื่อการเรียนเป็นสื่อประสมที่มีทั้งสื่อที่เป็นเอกสาร เช่น เอกสารคำสอน หนังสือประกอบ เป็นต้น สื่อเทคโนโลยี เช่น รายการวิทยุ รายโทรทัศน์ เทปเสียง วีดิทัศน์ คอมพิวเตอร์ เป็นต้น สื่อบุคคล เช่น ครูสอนเสริม ครูประจำกลุ่มวิทยากรประจำกลุ่ม เป็นต้น และสื่อที่เป็นระบบบริการเพื่อส่งเสริมการศึกษา เช่น ระบบบริการแนะแนว ห้องสมุด ระบบการพบกลุ่ม เป็นต้น สื่อประสมเหล่านี้จะจัดขึ้นในลักษณะของชุดการเรียนที่เหมาะสมแก่ความสามารถในการเรียนรู้ของผู้เรียน้

  4. การศึกษาทางไกลเป็นการลงทุนที่คุ้มค่าในทางเศรษฐกิจและสังคม เมื่อเทียบกับการศึกษาในระบบซึ่งมีข้อจำกัดในการรับผู้เรียนแล้ว จะเห็นว่าการศึกษาทางไกลสามารถให้บริการแก่กลุ่มเป้าหมายอย่างไม่จำกัดจำนวนและไม่จำกัดเวลา สามารถเข้าถึงตัวผู้เรียนด้วยสื่อโทรคมนาคมที่ถึงตัวผู้เรียนทุกวิถีทาง ทั้งการสื่อสารและโทรคมนาคม การลงทุนเพื่อการศึกษาทางไกลจะเป็นการลงทุนที่มากในระยะต้น แต่จะสามารถใช้ประโยชน์ได้นาน การลงทุนสร้างโรงเรียนจำนวนมากที่พร้อมสมบูรณ์แบบจะต้องใช้งบประมาณสูงกว่าเมื่อเปรียบเทียบกับการลงทุนเพื่อการจัดการศึกษาทางไกล นอกจากนั้นการผลิตสื่อซึ่งจะส่งผลดีทางอ้อมต่อประเทศด้วย

 5. การศึกษาทางไกลเหมาะสำหรับผู้สอนและผู้เรียนที่อยู่ห่างกัน ดังที่ได้ทราบกันโดยทั่วไปแล้วว่ายังมีประชาชนวัยเรียนอีกจำนวนไม่น้อยที่ไม่ได้รับการศึกษาเพราะสาเหตุต่างๆ โดยเฉพาะผู้ที่อยู่ในถิ่นทุรกันดารเดินทางไปเรียนไม่สะดวกหรือผู้ที่ต้องทำงานหาเลี้ยงครอบครัวไปด้วย ไม่สมามารถใช้เวลาในการประกอบอาชีพมาเรียนหนังสือได้ตามปกติ หรือแม้แต่สถานศึกษาที่อยู่ห่างไกลไม่สามารถมีครูที่เพียงพอต่อการให้การศึกษา หรือกระทั้งคุณภาพของครูผู้สอนที่ไม่เท่ากันของชนบทกับในเมือง โดยข้อจำกัดเช่นนี้ การศึกษาทางไกลสามารถเป็นสื่อกลางระหว่างครูผู้สอนและผู้เรียนที่อยู่ห่างไกลกันได้เป็นอย่างดี

  6. การศึกษาทางไกลใช้ได้ในการจัดการศึกษานอกระบบโรงเรียน สื่อสำคัญในการจัดการศึกษาทางไกลคือชุดการเรียนสำเร็จรูป ซึ่งผู้เรียนสามารถเรียนด้วยตนเอง สามารถทดแทนครูได้ในขณะที่มีครูไม่เพียงพอ ทั้งปริมาณและคุณภาพ สื่อการเรียนทางไกลในรูปเทคโนโลยีสามารถส่งเสริมการเรียนรู้ในวิชาที่ยากต่อการเข้าใจ และมีรูปแบบที่น่าสนใจและจรรโลงใจแฝงอยู่ด้วย นอกจากนี้ยังช่วยทำความเข้าใจในเนื้อหาวิชาที่เป็นนามธรรม เช่น จริยธรรม ดนตรีและศิลปะได้ด้วย

                       7. การศึกษาทางไกลสามารถใช้ได้ในการจัดการศึกษานอกระบบโรงเรียน เพราะการจัดการศึกษาทางไกลเป็นการศึกษาที่ใช้สื่อประสม ทั้งสื่อเอกสาร สื่อเทคโนโลยีและสื่อบุคคลที่เหมาะสมกับการเรียนรู้ของกลุ่มเป้าหมายกลุ่มต่างๆ และยังสามารถให้บริการกลุ่มเป้าหมายที่อยู่ห่างไกลได้เป็นอย่างดี

                       8. การศึกษาทางไกลเหมาะสมที่จะให้การศึกษาในลักษณะการศึกษาตามอัธยาศัย เพราะสามารถเผยแพร่ความรู้ได้ทั้งรายการวิทยุและรายการโทรทัศน์ ซึ้งผู้จัดสามารถเลือกผลิตรายการในลักษณะการศึกษาตามอัธยาศัยได้เป็นอย่างดี เหมาะกับทุกเพศ ทุกวัยและทุกคุณลักษณะ เป็นการให้ความรู้ทั่วๆ ไปเพื่อส่งเสริมความรู้เดิม ในขณะเดียวกันก็เป็นประโยชน์ในการพัฒนาคุณภาพชีวิตได้อีกประการหนึ่งด้วย

จากการศึกษารายละเอียดเกี่ยวกับการจัดการศึกษาทางไกลทั้งของต่างประเทศและประเทศไทยสามารถสรุปหลักการสำคัญของการศึกษาทางไกล ดังนี้      

1. เป็นการเรียนการสอนที่ผู้เรียนและผู้สอนอยู่ห่างกัน เนื่องจากการศึกษาทางไกลเน้นการเรียนการสอนโดยใช้สื่อต่างๆ เป็นกลัก ดังนั้น นอกจากผู้สอนหรือผู้ให้ความรู้จะถ่ายทอดความรู้และประสบการณ์ต่างๆ ออกมาในรูปของสื่อแล้ว ยังส่งไปยังผู้เรียนโดยผู้เรียนไม่ต้องไปพบผู้สอนโดยตรง ผู้เรียนจะเรียนด้วยตนเองจากสื่อต่างๆ สถาบันการศึกษาผู้จัดการศึกษาทางไกลอาจจะมีการกำหนดให้ผู้เรียนได้พบกับผู้สอนบ้างเป็นครั้งคราว แต่ส่วนใหญ่จะใช้เวลาศึกษาจากสื่อด้วยตนเอง .

 2. เป็นการเรียนการสอนที่เน้นการศึกษาด้วยตนเอง การที่กล่าวว่าเป็นการเรียนการสอนที่เน้นการศึกษาด้วยตนเอง เพราะโดยวิธีการศึกษาทางไกลนั้น ผู้เรียนจะเป็นผู้กำหนดเวลาศึกษาหาความรู้จากสื่อต่างๆ ด้วยตนเอง กำหนดสถานที่เรียนเอง กำหนดเวลาหยุดพักเอง ผู้เรียนจะศึกษาและทำกิจกรรมเสริมต่างๆ ตามเวลาที่ผู้เรียนสะดวกหรือมีความพร้อม อาจจะศึกษาที่บ้านที่ทำงานหรือที่อื่นๆ ตามสะดวก โดยผู้เรียนไม่ต้องเรียนตามช่วงเวลาและสถานที่ที่ที่สถาบันหรือครูผู้สอนกำหนด การเรียนการสอนไม่ได้เกิดขึ้นในห้องเรียนโดยมีครูเป็นศูนย์กลาง

 3. มีการใช้สื่อประเภทต่างๆ เป็นเครื่องมือในการจัดการศึกษา การเรียนการสอนจะกระทำด้วยการใช้สื่อประเภทต่างๆ เช่น สื่อสิ่งพิมพ์ สื่อวิทยุกระจายเสียง วิทยุ โทรทัศน์ เทปเสียง คอมพิวเตอร์ ดาวเทียม เป็นต้น เป็นตัวกลางในการถ่ายทอดความรู้ อาจมีการใช้สื่อบุคคลบ้างเป็นครั้งคราว เป็นการเสริมสื่อดังที่ได้กล่าวมาแล้ว การใช้สื่อต่างๆ นั้น มีทั้งการใช้สื่อประเภทใดประเภทหนึ่งเพียงอย่างเดียวหรืออาจใช้สื่อหลายๆ ประเภทผสมผสานกัน นอกจากนั้น ในการติดต่อสื่อสารระหว่างผู้เรียนกับสถาบันการศึกษา ใช้การติดต่อผ่านสื่อต่างๆ ได้ด้วย เช่า จดหมาย โทรศัพท์ โทรสาร internet SMS เป็นต้น

 4. มีการจัดเตรียมสื่ออย่างเป็นระบบ ก่อนเริ่มการเรียนการสอนโดยวิธีการศึกษาทางไกลคณะผู้รับผิดชอบหรือสถาบันผู้จัดการศึกษาทางไกลจะต้องมีการเตรียมความพร้อมในระบบการจัดการศึกษาทุกขั้นตอน โดยเฉพาะอย่างยิ่งการจัดการเรียนการสอน ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญของระบบการเรียนการสอนนี้จะต้องพร้อม จะต้องผลิตสื่อแต่ละชนิดให้เสร็จก่อนเริ่มรับนักศึกษา ซึ่งต่างจากการเรียนการสอบแบบชั้นเรียนที่มีครูเป็นหลัก ถ้าครูพร้อมก็สามารถดำเนินการเรียนการสอนได้เลย สื่อเป็นเพียงตัวประกอบเท่านั้น อาจจะจัดเตรียมภายหลังได้

5. เป็นการจัดการเรียนการสอนโดยผู้สอนหรือผู้เชี่ยวชาญเป็นทีมในการผลิตเนื้อหาวิชาหนึ่งๆ เพื่อถ่ายทอดลงสื่อประเภทต่างๆ ส่วนใหญ่จะใช้ผู้สอนหรือผู้เชี่ยวชาญเนื้อหาวิชานั้น นอกจากนั้นในขั้นตอนอื่นๆ ตั้งแต่การพัฒนาหลักสูตร การจัดส่งสื่อไปยังผู้เรียน และการประเมินผลการเรียนที่มีการดำเนินการโดยผู้รู้ ผู้เชี่ยวชาญ เป็นทีมเช่นเดียวกัน ซึ่งเป็นการประกันคุณภาพของระบบการเรียนการสอนด้วยวิธีนี้

6. เป็นการเรียนการสอนที่จัดให้แก่ผู้เรียนได้โดยไม่จำกัดจำนวนและพื้นที่ ซึ่งต่างจากการเรียนการสอนแบบชั้นเรียนเพราะชั้นเรียนหนึ่งๆ จะมีผู้เรียนได้จำนวนหนึ่งและจัดอยู่ในสถานที่ใดที่หนึ่งเท่านั้น

7. มีการจัดเครือข่ายเพื่อให้บริการสนับสนุนการศึกษา ในการจัดการศึกษาด้วยวิธีการศึกษาทางไกลนั้น หน่วยงานหรือสถาบันผู้จัดส่วนใหญ่จะจัดให้มีเครือข่ายระดับท้องถิ่นเพื่อให้บริการสนับสนุนการศึกษาของผู้เรียน เช่น อาจเป็นสถานที่ที่ผู้เรียนมาพบผู้สอนเป็นครั้งคราว เป็นสถานที่ที่ผู้เรียนมาขอใช้บริการสื่อประเภทต่างๆ หรือผู้เรียนมาขอคำปรึกษาแนะนำ มาขอรับข้อมูลต่างๆ เกี่ยวกับการเรียนการสอน เป็นต้น (กรรมการศึกษานอกโรงเรียน,2542:17-18)